Premium Notes Library
36
CGपरीक्षामित्र
SMART STUDY HUB
Download PDF
Complete Coverage

छत्तीसगढ़ के प्रमुख साहित्य एवं साहित्यकार (Literature & Authors of CG)

CGPSC और व्यापम की परीक्षाओं के लिए छत्तीसगढ़ी गीत, कविताएं, प्रथम रचनाकार, प्रमुख साहित्यकार एवं उनकी रचनाओं का सबसे महत्वपूर्ण और स्मार्ट नोट्स संकलन।

Full PDF Available

Click below to download the complete file

Download Now

छत्तीसगढ़ी के प्रमुख गीत एवं कविताएं

  • गंवई के गीत: विमल कुमार पाठक।
  • छत्तीसगढ़ी गीत अऊ कविता: हरि ठाकुर।
  • छत्तीसगढ़ सुरांज गीत: गिरिवर दास वैष्णव।
  • बियासी के नागर गीत: कुंज बिहारी चौबे।
  • अरपा पैरी के धार: नरेन्द्र देव वर्मा।
  • सुराज गीत, फागुन गीत, डबकत गीत: द्वारिका प्रसाद तिवारी।
  • छत्तीसगढ़ी गीतमाला: विद्याभूषण मिश्र।
  • दुनिया अठवारी बजार रे: नरेन्द्र देव वर्मा।
  • धमनी हाट: द्वारिका प्रसाद तिवारी।

मध्यकालीन प्रमुख रचनाकार

  • 1. गोपाल चन्द्र मिश्र: खूब तमाशा, राम प्रताप (राम प्रबंध काव्य), सुदामा चरित्र, भक्ति चिन्तामणि (कृष्ण प्रबंध काव्य), जैमिनी अश्वमेघ।
  • 2. बाबू रेवाराम: संस्कृत रचना (गंगालहरी), हिन्दी रचना (विक्रम विलास, रामाश्वमेध, तारीख-ए-हैहयवंशी, रहस, माता के भजन)। नोट - रतनपुर क्षेत्र से संबंधित कवि हैं, छ.ग. का प्रथम इतिहासकार भी माने जाते हैं, मराठाकालीन लेखक थे।
  • 3. लक्ष्मण कवि: भोंसला वंश प्रशस्ति।
  • 4. शिवदत्त शास्त्री: इतिहास समुच्चय।
  • 5. खाण्डेराव (रतनपुर): राधाविनोद।

छत्तीसगढ़ के प्रथम (साहित्य क्षेत्र में)

उपाधि / प्रथमव्यक्तित्व एवं रचना
पाणिनी / व्याकरणाचार्यहीरालाल काव्योपाध्याय
प्रथम नाट्यकारलोचन प्रसाद पाण्डेय (रचना - कलिकाल)
छायावाद के प्रवर्तकमुकुटधर पाण्डेय (रचना - कुररी के प्रति) (2018 में पद्मश्री सम्मान)
प्रथम कहानीकारबंशीधर पाण्डेय (हीरू के कहिनी)
प्रथम निबंधकारकेयूर भूषण (राणी ब्राम्हण की दुर्दशा)
प्रथम उपन्यासकारशिवशंकर शुक्ल (1. दियना के अंजोर 2. मोंगरा)
प्रथम महाकाव्यकारकपिलनाथ कश्यप (श्री प्रणयन जी) (1. श्रीराम कथा 2. श्री कृष्ण कथा 3. श्रीमहाभारत कथा)
प्रथम महिला हिन्दी साहित्यकारनिरूपमा शर्मा (रचना - बूंदों की सागर)
प्रथम महिला उपन्यासकारसरला शर्मा (माटी के मितान, 2006)
प्रथम महिला संस्मरण लेखिकासरला शर्मा (सुरता के बादर, 2005)

अन्य प्रथम / उपाधि

  • इतिहासकार: बाबू रेवा राम।
  • पुरातत्ववेत्ता: लोचन प्रसाद पाण्डेय।
  • छत्तीसगढ़ी भाषा के प्रथम कवि: नरसिंह दास वैष्णव।
  • 'छत्तीसगढ़' शब्द का प्रथम प्रयोग: दलपत राव।
  • आयरलैण्ड का इतिहास: पं. रविशंकर शुक्ल।
  • फ्रांस राज्य क्रांति, ग्रीस का सुधार: ठा. प्यारेलाल।

अन्य रचनाएं

  • हालैण्ड की स्वाधीनता का इतिहास: बैरिस्टर छेदीलाल।
  • बस्तर के संस्कृति एवं इतिहास: लाला जगदलपुरी (हल्बी एवं भतरी शब्द का प्रयोग)।
  • नागवंश का इतिहास: लाल प्रद्युमन सिंह।
  • अष्टराज अम्भोज: घानूलाल श्रीवास्तव।
  • बस्तर की खूनी इतिहास: केदारनाथ ठाकुर।

छत्तीसगढ़ी व्याकरण संबंधित रचनाएं

  • पी.एस. पट्टावी: गोंडी बोली व्याकरण और कोश।
  • डॉ. चितरंजन कर एवं डॉ. सुधीर शर्मा: बोलचाल की छत्तीसगढ़ी।
  • पालेश्वर शर्मा: छत्तीसगढ़ी शब्दकोश, छत्तीसगढ़ी-हिन्दी शब्दकोश।
  • डॉ. मन्नूलाल यदु: छत्तीसगढ़ी लोकोक्तियों का भाषा-वैज्ञानिक अध्ययन।
  • डॉ. नरेन्द्र देव वर्मा: छत्तीसगढ़ी भाषा का उद्विकास (1979)।
  • डॉ. शंकर शेष: छत्तीसगढ़ी का भाषा-शास्त्रीय अध्ययन।
  • डॉ. कांति कुमार जैन: छत्तीसगढ़ी बोली, व्याकरण और कोश।
  • भालचन्द्र राव तैलंग: छत्तीसगढ़ी, हल्बी, भतरी बोलियों का भाषा वैज्ञानिक अध्ययन।
  • डॉ. विनयकुमार पाठक एवं विनोद कुमार वर्मा: छत्तीसगढ़ी का सम्पूर्ण व्याकरण।
  • पुनीत गुरूवंश: शब्द सागर (छत्तीसगढ़ी शब्दकोश)।

राजभाषा आयोग से संबंधित व्यक्तित्व

श्यामलाल चतुर्वेदी

  • छ.ग. के राजभाषा आयोग के प्रथम अध्यक्ष थे।
  • रचनाएं: बेटी के बिदा, पर्राभर लाई (कहानी), भोलवा भोला राम बनिस (कहानी)।

दानेश्वर शर्मा

  • रचना: बेटी के बिदा (छत्तीसगढ़ी गीत)।

विनय कुमार पाठक

  • छ.ग. के प्रथम समीक्षात्मक रचनाकार।
  • रचनाएं: छत्तीसगढ़ी साहित्य अऊ साहित्यकार 1971, धान का कटोरा (पत्रिका), छत्तीसगढ़ी का सम्पूर्ण व्याकरण, पं. मुकुटधर पाण्डेय की साहित्य संगीत साधना (डॉ. कावेरी दाभड़कर के साथ)।

प्रमुख साहित्यकार एवं उनकी रचनाएं

साहित्यकाररचनाएं / विशेष
लोचन प्रसाद पाण्डेयकलिकाल (छ.ग. का प्रथम नाटक), मृगी दुखमोचन
मुकुटधर पाण्डेयकुररी के प्रति (छायावाद की प्रथम कविता), पूजा के फूल (1916, काव्य संग्रह)
बंशीधर पाण्डेय'हीरू के कहिनी' (छत्तीसगढ़ के प्रथम कहानीकार हैं)
मेदनी प्रसाद पाण्डेयगांधी मीमांसा
शुकलाल पाण्डेयकछेरी (व्यंग्य रचना), पुरु-झुरू (शेक्सपियर की "कॉमेडी ऑफ एरर्स" का अनुवाद)
गिरिवर दास वैष्णव"छत्तीसगढ़ सुराज" गीत (अन्य नाम छत्तीसगढ़ दर्पण, 1939 त्रिपुरी अधिवेशन में बंटवाया गया)
रामदयाल तिवारी(छ.ग. के विद्यासागर) हमारे नेता व स्वराज्य प्रश्नोत्तरी
विनोद कुमार शुक्लवह आदमी चला गया, नौकर की कमीज, खिलेगा तो देखेंगे, दीवार में एक खिड़की रहती थी
नंद किशोर तिवारीपरेमा (एकांकी)
द्वारिका प्रसाद तिवारीराम अउ केंवट संवाद, धमनी हाट (कविता)
डॉ. शंकर शेषघरौंदा (फिल्म फिल्माया जा चुका है), दूरियाँ (उपन्यास)
शिवशंकर शुक्लदियना के अंजोर (उपन्यास), मोंगरा (उपन्यास)
पं. सुन्दरलाल शर्माछत्तीसगढ़ी दानलीला (प्रथम खण्ड काव्य, श्रीकृष्ण लीला पर, श्रृंगार रस में), प्रहलाद चरित (नाटक), ध्रुव चरित (नाटक), सतवंतिन सुकवारा (कहानी), राम बनवास (खण्डकाव्य)
प्यारेलाल गुप्तप्राचीन छत्तीसगढ़, सुधी कुटुम्ब
डॉ. पालेश्वर शर्मासुसक झन कुर्री सुरता ले, तिरिया जनम झनि देय (कहानी), हमर कतका सुन्दर गांव
कृष्ण कुमार शर्माछेरछेरा (छत्तीसगढ़ी उपन्यास)
हरि ठाकुरछत्तीसगढ़ी गीत अऊ कविता
लखनलाल गुप्तचंदा अमरित बरसाईस (उपन्यास), सोन-पान (11 निबंधों का संग्रह)
विमल मिश्रसुरसुतिया
डॉ. विमल कुमार पाठकगवई के गीत
बलदेव प्रसाद मिश्रतुलसी दर्शन, साकेत संत, छत्तीसगढ़ परिचय, कोशलानंद
केदारनाथ ठाकुरबस्तर भूषण (1908)
गंगाधर मिश्ररामायण सार संग्रह
जगमोहन ठाकुरश्यामास्वप्न (1880)
कपिलनाथ मिश्रखुसरा चिरई के बिहाव
सीताराम मिश्रसुरही गईया
परदेशी राम वर्माआवां (उपन्यास), आरूग फूल, फूटहा करम
नरसिंह दास वैष्णवशिवायन (1904)
केयूर भूषणआंसू म फिले अंचरा (कहानी), कुल के मरजाद (उपन्यास)
संजीव बख्शीभूलन कान्दा
गोविंदराम विठ्ठलनागलीला
पदुमलाल पुन्नालाल बख्शीझलमला, कारी
डॉ. खूबचंद बघेलकरम छंड़हा (नाटक), ऊंच-नीच (नाटक), लेड़गा सुजान (नाटक), बेटवा बिहाव (नाटक)
डॉ. नरेन्द्र देव वर्मामोला गुरू बनई लेते (प्रहसन), अरपा पैरी के धार (राजकीय गीत)
डॉ. श्रीधर व्यंकटेशगोंडवनातील प्रियंवदा, ब्राह्मण कन्या (उपन्यास)
अमृतलाल दुबेतुलसी के बिरवा जगाय
पं. मलिक राम त्रिवेदीरामराज्य (नाटक)
नारायण लाल परमारसुरूज नइ मरै (बाल साहित्यकार)
राजीव रंजन प्रसादबस्तरनामा (शोधग्रंथ - 2018 राहुल सांस्कृत्यायन पुरस्कार), लाल अंधेरा, आमचो बस्तर (उपन्यास)
लाला जगदलपुरीमिमियाती जिन्दगी दहाड़ते परिवेश
कोदूरामसियानी गोठ, कनवा समधी
प्रभंजन शास्त्रीबिन भांड़ी के अंगना
लक्ष्मण मस्तुरियामोर संग चलव रे (छत्तीसगढ़ी गीत)
गजानन माधव मुक्तिबोधचाँद का मुँह टेढ़ा है

विशिष्ट व्यक्तित्व

पं. माधव राव सप्रे

  • उपाधि: छत्तीसगढ़ में पत्रकारिता के जनक।
  • पत्रिका 1: "छत्तीसगढ़ मित्र" (1900 में छ.ग. के प्रथम समाचार पत्र का पेंड्रारोड से प्रकाशन)।
  • पत्रिका 2: हिन्द केसरी (1908 में प्रकाशन, बालगंगाधर के केसरी पत्रिका से प्रभावित)।
  • अनुवाद: गीता रहस्य (हिन्दी में)।
  • रचना: एक टोकरी भर मिट्टी।

हीरालाल काव्योपाध्याय

  • उपाधि: 1. छ.ग. के प्रथम व्याकरणाकार। 2. छत्तीसगढ़ के "पाणिनी"।
  • रचना: सर्वप्रथम इन्होंने 1885 में छत्तीसगढ़ी व्याकरण की रचना की।
  • नोट: हीरालाल काव्योपाध्याय की छत्तीसगढ़ी व्याकरण को डॉ. ग्रियर्सन ने 1890 में अंग्रेजी में अनुवाद कर प्रकाशित कराये थे।

अन्य विशेष तथ्य

  • राजा चक्रधर सिंह: रायगढ़ घराना के कत्थक नृत्य शैली, कत्थक नृत्य के क्षेत्र में विशेष योगदान दिया। शिष्य: नर्तक कार्तिक राम। स्वयं संगीतकार व आश्रयदाता थे। इनके स्मृति में रायगढ़ के रामलीला मैदान में गणेश चतुर्थी पर राजा चक्रघर समारोह होता है। रचनाएँ: नर्तन सर्वस्व (कत्थक पर आधारित)।
  • मुकुटधर पाण्डेय: इन्होंने महाकवि कालिदास द्वारा लिखी गई रचना "मेघदूतम्" का छत्तीसगढ़ी भाषा में अनुवाद किया है। सन् 1976 में इन्हें पद्मश्री से सम्मानित किया गया (छत्तीसगढ़ के प्रथम पद्मश्री प्राप्तकर्ता)। 'कुररी के प्रति' को छायावाद का प्रथम कविता माना जाता है, इस कारण इन्हें छायावाद के जनक के नाम से जानते हैं।
⚡ Active Recall • तुरंत स्व-मूल्यांकन

🎯 अभी इसी टॉपिक के 5 प्रश्न हल करें (Instant Topic Quiz)

विषय: छत्तीसगढ़ी साहित्य, भाषा एवं प्रमुख पुरातात्विक पर्यटन स्थल — ऊपर पढ़े गए नोट्स की तुरंत जाँच करें!

आपका लाइव स्कोर
0 / 5
अभ्यास प्रश्न #1 CGPSC / CG Vyapam Standard (+2.0, -0.66)

प्र. 1: छत्तीसगढ़ी भाषा की प्रथम कहानी "सुरही गैया" के लेखक कौन हैं?

अभ्यास प्रश्न #2 CGPSC / CG Vyapam Standard (+2.0, -0.66)

प्र. 2: "छत्तीसगढ़ का पाणिनि" किसे कहा जाता है जिन्होंने 1885 में छत्तीसगढ़ी व्याकरण की रचना की?

अभ्यास प्रश्न #3 CGPSC / CG Vyapam Standard (+2.0, -0.66)

प्र. 3: छत्तीसगढ़ का राजकीय गीत "अरपा पैरी के धार, महानदी हे अपार" के रचयिता कौन हैं?

अभ्यास प्रश्न #4 CGPSC / CG Vyapam Standard (+2.0, -0.66)

प्र. 4: राम वन गमन पर्यटन परिपथ के तहत विकसित विश्व का एकमात्र "माता कौशल्या मंदिर" कहाँ स्थित है?

अभ्यास प्रश्न #5 CGPSC / CG Vyapam Standard (+2.0, -0.66)

प्र. 5: छत्तीसगढ़ का शिमला किसे कहा जाता है जहाँ 1962 में तिब्बती शरणार्थियों को बसाया गया था?

👆 किसी भी विकल्प पर क्लिक करके अपना उत्तर जांचें।